ANG MOS-AN (Onhan)
Eric Teñoso

"Para sa atong naga pamati, imaw lang ya ang akong ipabilin-bilin sa inyo, nga ang tanan nga butang sa kalibutan hay inggwa gid it paagi, mapamayad man o mapalain, ang importante batunon naton sa atong tagipusuon nga hugot kag owa it paghinulsol sa ulihe."

"Hmp, karaugot nga radyo ya, puro lang wale, daw si father eh!" Ugot nga pinatay ni Caring ang radyo kag nagdali-dali it panaog sa hagdan. Sa bukid ang tumbok it anang siki, odto sa bugtong nga bato, ang paborito nana nga palipasan it oras. Ang balay nga himo sa kawayan kag dahon it niyog hay kita-kita sa ibabaw it bukid. Ang balay ni Caring. Sa luyo kaya hay mga taramnan nga inggwat mga laki nga ga-arado.

"Caring….Caring…." singgit it isang laki sa idalom banda.

"Sin-o, sin-o man taran man, daw matsa uwiw ag, bala timo dyan magpaninggit" ang daraga hay uwa it balak nga balikidon ang gapanawag. Sadya tana ang magpahangin-hangin ag magpaninan-aw. Hilig did man ni Caring ang magpalipas it oras sa ibabaw it bukid ag mag-obserba it mga tan-awon nga kasadya huna-hunaon.

"Dakop!" Gulpi nga pagkapot sa braso ni Caring nga gatalikod it isa nga boses laki.

"Hay birat sing kanding amo" singgit ni Caring sa sobrang kebot. 'Kebot guid takon Panyong sa imo karaugot eh!" ingos it daraga nga nagparamula sa sobrang huya.

'Basi, diin guid nag-abot imong kebot haw?" palambing nga usisa it binata.
"Ay ilam sa imo dyan." sabat it daraga. Kalipay ang nagadinaraga lalo pat abo it mga nagadega-dega. Si Panyong hay halos kaedad-edad lang ni Caring, kag tung bata pa sanda daw rapit ron guid ang loob sa isa't isa.
Gapungko ron ang adlaw sa dagat nang mag-amat-amat it pauli si Caring. Sa isip nana, kaname pa raad magpamasyar paiwan hay hapon ron kag basi kong mahangit si Nanay Celia. Ihatod ta konta imaw ni Panyong, pero uwa nag-sugot ang daraga.

"Diin roman kaw naghalin Caring? Layasan guid tana nga unga ya ag. Hay nakatug-on ron kaw?" nakapanghawakan si Nanay Celia, halata nga gutom ron dahil halin sa taramnan nagkaret.

"Owa pa nay, dali lang man ran!" pag-ampin nana sa sarili.
"Imaw gali, hala duhong pa." Kag nagpahilay-hilay ang mal-am sa papag. Pilay gid man ang adlaw-adlaw nga pangabuhi. Ang init nga gakagat sa panit, ang hulas na gatururo, ang tiyan nga gabururok sa kagutom. Naisip it mal-am nga tama ron ang maging pobre. Rayo pa tana raad ang lupad it huna-huna ni nanay pero ging tawag ron maw ni Caring nga mapaninghapon ron. Nilugaw nga malagkit, sanda it luto nga sab-a kag ginat-an.

"Tagay anay it tuba Celia, agod mabu-ol ang imong kabudlay," habang ginadawat ni Tatay Tonyo ang isang baso nga tuba.
"Hay! Salamat, abir paiwan isot lamang ang aranyon, makapuway man kita."

"Huo gani noh." Sabat ni Tatay. "Caring sanlag bi it paray, malubok ta."
"Hu-o tay dali lang guid" dali-dali nga nagtuman ang unga kag nagtahop it paray. Kang una, bokon pa gid it mainit ang ginasanlag tong urihi ga tururo ron ag mais-mais nga hulas ni Caring sa pagsanlag. Nagpirisik ang mga buti, kahumot-humot ang hugom it paray. "Tay handa-a ron ang lusong, mabayo ron ta!" panawag ni Caring. Pero owa tana nakabati si Tatay Tonyo. "Tay dali-a," singgit roman ni Caring.

Pero, ang boses ni Tatay Tonyo sa guwa hay hangit ron, base bala, natingala ang daraga. Bit-bit paguwa ang kararaw nakita ni Caring si Panyong ag Boning. Abo, daw boy-an ni Caring ang kararaw kag daw gabayo-bayo man ang anang dughan sa kakulba.

"Mayong gab-i Caring" halos dungan nga mulo it darwang sultero.
"Mayong gab-i man…." Daw indi madayon ni Caring ang anang hambalanon, gadungok ang daraga nga daw sa huya-huya nga bulak. Nagtaran-awan ang darwang sultero. Mata sa mata daw madarakpan ron, pareho nga nagakumkom it alima.

"Hay basi, ano pa ang imong gina duhong, tunai ron it bayo ang paray ngaran" pusa ni Nanay Celia sa kalinungan sa palibot. Hayag ang bulan kag kanami mag-istambay sa guwa laktan pa it siga it mga mata ni Panyong ag Boning nga gabaraslan it pagbayo. Baw, daw, maguba ang lusong eh, parehong baskog. Kaya wa pa gani it limang minuto, rig-as run. Si nanay Celia ang nagtahop habang si tatay hay gatagay tagay it tuba. Gindawat to sa darwang binata, tig-isang baso.

"Basi maiwan gid kamo to haw?" pamangkot it mal-am.
"Ah, owa man nong hay, pamasyar man gid ko odia sa inyo" sabat lagi ni Boning. "Ag pagkatapos... mauli man lagi ko," matulin-tuling sabat ruman ni Boning. Pero si Panyong hipos-hipos lang sa binit.

Samantalang si Caring, kaina pa tana nagdalagan sa ibabaw. Owa ron nagpakita pagkatapos nga ginhatod paguwa ang rulub-okon. Hanggang sa nabatian nana nga galisensya ron pauli ang mga soltero.

"Caring indi timo magkaon it limbok hay," paninggit ni tatay.

"Odian ron tay, manaog ron ko." Kang sa idalom ron, nagpamangkot ang daraga. "Maiwan man tana day panyong ag Boning ngato tay man?" pangusisa ni Caring.

"Ay, ilam sa mga puti't lagay ngato, gina-pamangkot ko it mayad, nataranta tana. Owa man gin iwana."

"Ah…" utod ni caring nga owa ron gusto mabatian ang sunod nga hambalon it mal-am.

Nagligad ang nga adlaw, pirming gapabukid si Caring, aber gani alas-dose. Hamak mo gapalisensya mandiho kuno pero abutan tagali it darwang oras. Kag pirmi lang sa kwarto gaduhong ag hipos hipos run tana. Tingala si Beryang nga basi nabawasan ang tabilan it anang amigo.

Sirum sirom. Nagkanya-kanyang saka ang mga manok sa puno it mangga, ingod it balay day Caring, kag ang mga mus-an nagsulod man sa kulungan, sa idalom it andang balay. Gahanda si Caring it ihapon ag tanan hay matipon ron para magkaon. Si tatay sa utbong it lamesa banda kag sa binit nana si nanay, rayu-rayo it isot si Caring.

Sa una , hipos-hipos ang tanan, hanggang sa nagpamangkot si tatay, "Caring may proble…" Owa pa natapos, nagputak putak ang manok sa idalom it balay. Owa lang gid sa anda to.

"…problema kaw Caring hay?"padayon it mal-am.

"Tak-putak-putak-putakkk" ayagak it manok.

"Naiwan taran Celia man? Usisa-a anay bi tong manok kung naiwan. Basi kung may gapanakaw," sugo ni tatay Tonyo. Ayan man ang bayi sa idalom it sirong.

"Wa man hay, mus-an taya ang gaayagak" singgit ni nanay Celia.

Kinulbaan ang mal-am.

"Tay. . . ah. . . hay. . ." galubid-lubid ang dila it daraga nga indi kahambal.

May pangayoon ako nga pabor tay. . ."

"Pabor!, Ano nga pabor?" napasinggit si tatay Tonyo.

"Aaahy . . . ak. . .ak. . ." uyagak it mus-an ruman nga manok.

Nagtaranawan ang mag-asawa. Pareho nga kausoy it rason, kung basi natabo ang mga butang nga owa sanda't kinasayod.

Lunes palang, ukopado ron ang mga tawo it himo it palaypay sa balay ni Caring. May gahalot it kawayan. Ang mga bayi, gapanulidap. May gapanggahit palibot. Habang si Caring gatulok sa mus-an sigeng gapamati sa radyo. Ala una eksakto, ang programa sa radyo hay Ito ang inyong, Tiya Dely. Naghiyum hiyum imaw sa anang sarili.

"Inaga run ang…" sa isip nana.

"Init ron ang tubi, gadakal-dakal gid." Panawag ni Panyong sa kusina.

*Eric Teñoso is a Harrow Staff and from Ferrol, Romblon. He is 19 years old. He wrote this short story during the workshop.